To jedno z najbardziej niepokojących odkryć ostatnich lat w świecie nauki. Naukowcy zaobserwowali, że społeczność szympansów w Ugandzie rozpadła się na dwa wrogie obozy, a konflikt między nimi doprowadził do serii brutalnych zabójstw. Co więcej — ofiarami padały osobniki, które jeszcze wcześniej należały do tej samej grupy.
Badanie opublikowane na łamach czasopisma Science sugeruje, że źródłem przemocy mogą być nie tylko czynniki środowiskowe, ale także złożone relacje społeczne — mechanizmy zaskakująco podobne do tych obserwowanych u ludzi.
Powrót do scenariusza znanego z badań Jane Goodall
Już w latach 70. słynna prymatolożka Jane Goodall zaobserwowała podobne zjawisko w Tanzanii. Wówczas jedna grupa szympansów systematycznie eliminowała członków drugiej przez kilka lat.
Przez dekady przypadek ten uznawano za rzadką anomalię. Nowe badania pokazują jednak, że takie zdarzenia mogą być częścią naturalnej dynamiki społecznej tych zwierząt — choć występują niezwykle rzadko (średnio raz na kilkaset lat).
30 lat danych i jeden dramatyczny rozłam
Badacze przeanalizowali imponujący zestaw danych:
- 24 lata obserwacji relacji społecznych
- 10 lat śledzenia GPS
- 30 lat danych demograficznych
Obiektem badań była największa znana populacja szympansów — żyjąca w Parku Narodowym Kibale w Ugandzie.
Proces rozpadu przebiegał etapami:
Najpierw relacje zaczęły się polaryzować — grupa podzieliła się na dwa obozy: zachodni i centralny. Następnie przez około dwa lata osobniki zaczęły unikać kontaktu z „drugą stroną”. W końcu doszło do całkowitego rozłamu, który stał się trwały około 2018 roku.
Eskalacja przemocy: zabójstwa i eliminacja młodych
Najbardziej wstrząsający etap nastąpił po rozpadzie grupy:
- w 2018 roku zginęło sześciu dorosłych samców
- w 2021 roku zabito aż 14 młodych szympansów
- kolejne zgony w latach 2021–2024 mogą również być wynikiem przemocy
Co ciekawe, agresorem była mniejsza liczebnie grupa zachodnia — co przeczy klasycznym teoriom, według których przewagę powinna mieć większa populacja.
Dlaczego doszło do rozłamu?
Naukowcy wskazują kilka możliwych przyczyn:
1. Zbyt duża liczebność grupy
Społeczność liczyła niemal 200 osobników, w tym ponad 30 dorosłych samców. To mogło przekroczyć „limit stabilności” relacji społecznych.
2. Rywalizacja o zasoby i reprodukcję
Choć środowisko było bogate w pożywienie, lokalne niedobory mogły prowadzić do napięć. Dodatkowo izolacja reprodukcyjna zwiększa konkurencję między samcami.
3. Kluczowe wydarzenia destabilizujące
Badacze wskazują trzy potencjalne „zapłony” konfliktu:
- śmierć kilku dorosłych osobników w 2014 roku
- zmiana samca alfa w 2015 roku
- epidemia choroby układu oddechowego w 2017 roku, która zabiła 25 szympansów
To właśnie kombinacja tych czynników mogła doprowadzić do rozpadu sieci społecznej.
Szympansy vs bonobo: dwa różne światy
Co ciekawe, nie wszystkie naczelne reagują w ten sposób. U blisko spokrewnionych bonobo również obserwowano podziały grup, ale bez przemocy — nowe społeczności współistniały pokojowo.
To sugeruje, że sama dostępność zasobów nie tłumaczy wszystkiego. Kluczową rolę mogą odgrywać subtelne różnice w strukturze społecznej i relacjach między osobnikami.
Co to mówi o ludziach?
Badacze podkreślają, że choć nie należy bezpośrednio porównywać tego zjawiska do ludzkich wojen, pewne mechanizmy są niepokojąco podobne.
Zdaniem naukowców podziały społeczne mogą narastać bez wyraźnych ideologii czy języka. Ponadto relacje i dynamika grupowa mogą same w sobie prowadzić do konfliktu a „tożsamość grupowa” może szybko zastąpić wcześniejsze więzi.
Jednocześnie pojawia się ważna refleksja: skoro tak podstawowe mechanizmy mogą prowadzić do przemocy, to równie dobrze drobne codzienne działania — współpraca, pojednanie — mogą działać w drugą stronę.
Foto: Pixabay.