Administracja Donald Trump ponownie proponuje drastyczne ograniczenie finansowania nauki w Stanach Zjednoczonych.
Opublikowany 6 kwietnia 2026 roku projekt budżetu na 2027 rok zakłada głębokie cięcia niemal we wszystkich agencjach badawczych. To déjà vu – podobne propozycje na rok 2026 zostały w dużej mierze odrzucone przez Kongres, który utrzymał względnie stabilne finansowanie badań.
Jednak fakt, że Biały Dom wraca z niemal identycznym planem, jasno pokazuje: to nie jednorazowa próba, lecz długofalowa polityczna strategia.
Gigantyczne cięcia w kluczowych agencjach badawczych
Projekt budżetu najmocniej uderza w Narodową Fundację Nauki (National Science Foundation, NSF) oraz Agencję Ochrony Środowiska (Environmental Protection Agency, EPA). Obie instytucje mają stracić nawet połowę swoich środków.
Również Narodowe Instytuty Zdrowia (National Institutes of Health, NIH) – mimo politycznych powiązań z obozem Trumpa – nie unikną redukcji. Z ich budżetu wynoszącego około 47 miliardów dolarów ma zniknąć aż 5 miliardów.
Cięcia nie ominą nawet mniej kontrowersyjnych instytucji, takich jak Narodowy Instytut Standaryzacji i Technologii (National Institute of Standards and Technology, NIST). Jego finansowanie miałoby zostać ograniczone o ponad połowę.
W praktyce oznacza to nie tylko mniejsze granty, ale wręcz likwidację całych programów badawczych. Wśród nich znalazły się m.in. badania społeczne finansowane przez NSF oraz wybrane instytuty NIH zajmujące się zdrowiem mniejszości i medycyną integracyjną.
Klimat i nierówności na celowniku
Szczególnie mocno uderzono w projekty związane ze zmianami klimatu oraz nierównościami społecznymi. Programy monitorujące skutki zmian klimatycznych lub próbujące je ograniczać mają zostać znacząco ograniczone lub całkowicie wygaszone.
W uzasadnieniu budżetu pojawia się ostra retoryka polityczna. Dokument przygotowany przez Biuro Zarządzania i Budżetu (Office of Management and Budget, OMB) określa część działań klimatycznych jako „radykalną agendę”. Sugeruje, że finansowanie takich projektów było marnotrawstwem środków publicznych.
Podobne podejście zastosowano wobec badań nad nierównościami społecznymi. I to mimo szerokiego konsensusu naukowego co do ich istnienia i wpływu na zdrowie oraz środowisko.
AI i technologie kwantowe zamiast tradycyjnych badań
Nie wszystkie obszary tracą. Administracja chce przesunąć środki w stronę technologii przyszłości, takich jak sztuczna inteligencja i komputery kwantowe. Priorytety te mają być rozwijane m.in. w ramach Departamentu Energii Stanów Zjednoczonych (Department of Energy, DOE) oraz NSF.
To jednak budzi pytania. Szczególnie dlatego, że sektor prywatny już teraz inwestuje miliardy dolarów w AI i technologie kwantowe. Krytycy wskazują, że ograniczanie finansowania badań podstawowych może osłabić fundamenty przyszłych innowacji.
Budżet jako narzędzie wojny kulturowej
Dokument budżetowy wyróżnia się nie tylko skalą cięć, ale też językiem. Zamiast neutralnych terminów, takich jak „zmiany klimatu” czy „zrównoważony rozwój”, pojawiają się określenia o wyraźnym zabarwieniu ideologicznym.
Powracają także stare polityczne spory – od krytyki regulacji dotyczących sprzętu AGD po odniesienia do pandemii COVID-19 i działań Anthony’ego Fauci. W dokumencie zarzuca mu się m.in. wspieranie badań uznanych przez autorów budżetu za „radykalne”.
W wielu miejscach przywoływane są również przykłady grantów badawczych przedstawianych jako „marnotrawstwo”, choć – jak wskazują eksperci – często dotyczą one standardowych badań nad zdrowiem publicznym czy nierównościami.
Kongres znów powstrzyma zmiany?
Szanse na przyjęcie budżetu w obecnej formie wydają się niewielkie. Podobna propozycja na 2026 rok została w dużej mierze zignorowana przez Kongres, który utrzymał finansowanie nauki na stabilnym poziomie.
Sytuacja polityczna może jednak wpłynąć na ostateczny wynik. Nadchodzące wybory midterm w USA mogą zmienić układ sił, co dla administracji Trumpa może oznaczać ostatnią szansę na przeforsowanie tak radykalnych zmian.
Nauka pod presją – nawet bez zmian w budżecie
Nawet jeśli Kongres ponownie zablokuje cięcia, skutki polityki administracji są już widoczne. W 2025 roku np. NASA rozpoczęła przygotowania do zamykania części misji, zakładając, że budżet Trumpa zostanie przyjęty. Ostatecznie to nie nastąpiło, ale wydatki zostały poniesione i powstał chaos organizacyjny.
Z kolei NIH zmieniły sposób finansowania grantów, co doprowadziło do zmniejszenia liczby wspieranych projektów przy zachowaniu podobnego poziomu wydatków.
Przyszłość amerykańskiej nauki pod znakiem zapytania
Powrót propozycji głębokich cięć pokazuje, że spór o rolę nauki w państwie stał się elementem szerszej walki politycznej w USA. Nawet jeśli budżet nie zostanie przyjęty w obecnej formie, presja na instytucje badawcze będzie się utrzymywać.
Kluczowe pytanie pozostaje bez odpowiedzi: czy Kongres będzie w stanie nie tylko utrzymać finansowanie, ale także skutecznie zabezpieczyć je przed politycznymi ingerencjami administracji?
Foto: Fernando Zhiminaicela z Pixabay.