Wojna Rosji z Ukrainą toczy się nie tylko na linii frontu, w powietrzu i na morzu. Coraz większe znaczenie ma również cyberprzestrzeń, w której ataki mogą bezpośrednio uderzać w bezpieczeństwo cywilów. Najnowszy przykład to incydent z 1 listopada, kiedy doszło do przejęcia ukraińskiej aplikacji ostrzegającej przed rosyjskimi nalotami. Użytkownicy otrzymali fałszywe komunikaty o zagrożeniu nuklearnym i chemicznym.
Ukraina oskarżyła Rosję o wrogą ingerencję. Kilka godzin później pojawiły się informacje o cyberataku na rosyjski system powiadamiania o zagrożeniach. W sieci zaczęły krążyć również fałszywe ostrzeżenia dotyczące ataku nuklearnego na terytorium Rosji.
Warto przy tym jasno powiedzieć: to Rosja rozpoczęła pełnoskalową inwazję na Ukrainę i pozostaje agresorem w tej wojnie. Ukraińskie działania, w tym operacje w cyberprzestrzeni, należy rozpatrywać w kontekście obrony państwa napadniętego przez rosyjskie wojska.
Cyberatak na aplikację ostrzegawczą Ukrainy
Ukraińska aplikacja Air Alert jest wykorzystywana do przekazywania mieszkańcom informacji o zagrożeniu rosyjskimi atakami powietrznymi. To ważne narzędzie bezpieczeństwa, ponieważ w przypadku uderzeń rakietowych czy ataków dronów ludzie często mają zaledwie kilka minut na znalezienie schronienia.
Tym razem system zaczął jednak przekazywać komunikaty, które mogły wywołać poważną panikę. W Kijowie i innych częściach kraju pojawiły się fałszywe ostrzeżenia o zagrożeniu nuklearnym i chemicznym. Jeden z komunikatów informował nawet o rzekomym użyciu przez Rosję hipersonicznego pocisku Oresznik.
Ukraińskie Siły Powietrzne szybko zareagowały. Poinformowały, że aplikacja prawdopodobnie padła ofiarą wrogiej ingerencji, a informacje o zagrożeniu radiacyjnym są nieprawdziwe. Mieszkańców poproszono o zachowanie spokoju i korzystanie z oficjalnych kanałów informacyjnych.
Do sprawy odniósł się również ukraiński resort transformacji cyfrowej. Aplikacja została czasowo wyłączona, ale pozostałe kanały ostrzegania, w tym syreny alarmowe, nadal działały. Ukraińskie służby podkreślały, że komunikaty wyświetlane w aplikacji nie odpowiadają rzeczywistej sytuacji.
Ukraina wskazuje na Rosję. Pojawił się Oresznik i fałszywe alarmy nuklearne
Ukraińskie Centrum Komunikacji Strategicznej SPRAVDI bezpośrednio oskarżyło Rosję o przeprowadzenie cyberataku. Instytucja opublikowała również przykłady fałszywych komunikatów i zaapelowała do użytkowników, aby ignorowali podejrzane wiadomości pojawiające się w aplikacji.
Dobór treści nie był przypadkowy. Informacje o zagrożeniu nuklearnym, ataku chemicznym czy użyciu Oresznika mogły wywołać szczególnie silną reakcję społeczną. W państwie regularnie atakowanym przez rosyjskie rakiety i drony takie komunikaty uderzają w jeden z najważniejszych elementów bezpieczeństwa ludności cywilnej: wiarygodność systemów ostrzegania.
Atak miał miejsce w szczególnie newralgicznym momencie. Fałszywe ostrzeżenia zaczęły pojawiać się zaledwie kilka minut przed zakończeniem lokalnego zawieszenia broni w rejonie Oleszek, na okupowanych przez Rosję terenach obwodu chersońskiego. Sześciodniowy rozejm umożliwił wcześniej ewakuację części mieszkańców.
Rosyjska aplikacja również zaatakowana. Ukraińska odpowiedź?
Wydarzenia przybrały nieoczekiwany obrót kilka godzin później. Rosyjskie Ministerstwo ds. Sytuacji Nadzwyczajnych poinformowało, że jego własna aplikacja ostrzegawcza padła ofiarą masowego cyberataku.
Według komunikatu rosyjskiego resortu napastnicy uzyskali możliwość publikowania fałszywych informacji przeznaczonych dla obywateli. Aplikacja służy do informowania między innymi o zagrożeniach związanych z atakami dronów i innymi sytuacjami kryzysowymi.
Co istotne, pojawiły się doniesienia, że w rosyjskim systemie rozpowszechniano fałszywe ostrzeżenia o atakach nuklearnych na terytorium Rosji. Według relacji BBC za incydentem miała stać ukraińska grupa zajmująca się operacjami wywiadowczymi w cyberprzestrzeni.
Rosyjskie władze nie wskazały jednak, kto ich zdaniem odpowiada za włamanie. Poinformowały natomiast, że pracują nad przywróceniem prawidłowego działania aplikacji.
Moskwa zapewniała jednocześnie, że podstawowy system ostrzegania ludności funkcjonuje normalnie. Rosjanie nadal mieli otrzymywać informacje o zagrożeniach przez syreny, głośniki, wiadomości SMS, telewizję i radio. Aplikacja mobilna miała być jedynie dodatkowym kanałem informacyjnym.
Nie ma na razie niezależnego potwierdzenia, że oba incydenty były ze sobą bezpośrednio skoordynowane. Nie można też jednoznacznie stwierdzić, że atak na rosyjską aplikację był oficjalnie zaplanowaną odpowiedzią ukraińskich władz na wcześniejsze uderzenie w system Air Alert. Chronologia wydarzeń i doniesienia o udziale ukraińskiej grupy cyberwywiadowczej wskazują jednak, że cyberprzestrzeń stała się kolejnym polem bezpośredniej konfrontacji.
Cyberwojna uderza przede wszystkim w cywilów
Ataki na systemy ostrzegania są szczególnie niebezpieczne, ponieważ ich celem nie musi być infrastruktura wojskowa czy administracja państwowa. Wystarczy podważyć zaufanie obywateli do komunikatów, które mogą decydować o ich życiu.
Jeżeli mieszkańcy zaczną ignorować ostrzeżenia, obawiając się, że kolejny alarm jest fałszywy, skutki mogą być tragiczne. Z drugiej strony rozpowszechnianie nieprawdziwych informacji o zagrożeniu nuklearnym czy chemicznym może wywołać panikę, dezorganizację służb i niepotrzebne obciążenie infrastruktury ratunkowej.
W przypadku Ukrainy problem ma dodatkowy wymiar. Kraj od lutego 2022 roku broni się przed pełnoskalową rosyjską inwazją, a rosyjskie ataki rakietowe i dronowe regularnie zagrażają ukraińskim miastom. Systemy ostrzegania nie są więc dodatkiem do codziennego życia, lecz jednym z podstawowych narzędzi ochrony ludności.
Najnowsze wydarzenia pokazują, że Rosja i Ukraina prowadzą działania również w cyberprzestrzeni. Trzeba jednak zachować właściwą perspektywę: to Rosja jest państwem, które rozpoczęło tę wojnę, najechało sąsiada i od lat prowadzi ataki na ukraińską infrastrukturę. Ukraina nie jest stroną, która wywołała ten konflikt. Jej działania należy rozpatrywać w kontekście obrony przed agresją.
Cyberprzestrzeń staje się kolejnym miejscem tej wojny, a jej ofiarami mogą być ludzie, którzy po prostu czekają na wiarygodną informację, czy powinni uciekać do schronu.
Źródła:
- BBC News: Russia and Ukraine say emergency alert apps were hit by apparent cyber-attacks
- Reuters: Ukraine says public air raid alert app sent false alerts after being hacked
- The Guardian: Ukraine war briefing: Kyiv says air raid warning app likely hacked after users receive false alerts
Foto: ChatGPT Image/AI.